Saturday, 2 January 2016

Πολιτική Οικονομία (Μέρος Α): Εισαγωγή


«Τι είναι Οικονομία;» 

Με την παρούσα δημοσίευση, αρχίζει μία προσπάθεια απάντησης στο γενικό αυτό ερώτημα. Για να απαντήσει κανείς, θα πρέπει αρχικά να κατανοήσει ορισμένες απλές έννοιες, το γιατί δημιουργήθηκαν αυτές, το πως αλληλοσυσχετίζονται, και απαραιτήτως να προστρέξει στην ιστορική εξέλιξη αυτών. Η γνώση της ιστορικής εξέλιξης είναι εξόχως σημαντική, διότι όλες αυτές οι έννοιες είναι απόρροια της ίδιας της ανθρώπινης εξέλιξης, της κοινωνίας, και αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος για τον οποίον η Οικονομική Επιστήμη ορίζεται ως κλάδος των Κοινωνικών Επιστημών. 

Το κλειδί λοιπόν είναι η κατανόηση βασικών εννοιών, οι οποίες μπορεί αφενός να φαντάζουν "δυσνόητες" ή "μόνο για οικονομολόγους", αφετέρου δεν είναι, και προφανώς αφορούν άμεσα τον καθένα από εμάς. Ως μία καλή εισαγωγή λοιπόν στον "κόσμο των οικονομικών", θα δούμε βήμα-βήμα πως οι ατομικές ανάγκες του προϊστορικού ανθρώπου δημιούργησαν το χρήμα στην κοινωνία.


Ανάγκη

Ως ανάγκη ορίζεται το αίσθημα έλλειψης του ανθρώπου σε ο,τιδήποτε και εκφράζεται από την επιθυμία ικανοποίησής της. Από τα πανάρχαια χρόνια, ο άνθρωπος είχε ως ανάγκη τη τροφή, το νερό, την ανάπαυση, ή την προστασία από τον καιρό (ενδυμασία, στέγαση). Οι ανάγκες λοιπόν αυτές ήταν και είναι εσωτερικές (ψυχή/σκέψη/αίσθημα) είτε εξωτερικές (αλληλεπίδραση με τον εξωτερικό κόσμο). Και άρα ο άνθρωπος πρέπει να καταβάλλει κάποια προσπάθεια για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του. Η προσπάθεια αυτή αφορά την εξεύρεση εκείνου του μέσου που θα ικανοποιήσει την ανάγκη, και αυτό το μέσο ορίζεται ως αγαθό. Ως ένα παράδειγμα, οι ρίζες φυτών ήταν το (υλικό) αγαθό που ικανοποιούσε την ανάγκη τη τροφή, και οι σπηλιές παρείχαν ενός είδους υπηρεσίας (άυλο αγαθό) της προστασίας από τη βροχή.




Είναι βέβαιο πως οι ανάγκες αλλάζουν με το χρόνο, αφού η διαμόρφωσή τους συμβάδιζε με την ανάπτυξη του πολιτισμού και επηρρεάζονταν από την εκάστοτε κοινωνική εξέλιξη. Άλλωστε, η κάλυψη αναγκών δείχνει και το επίπεδο ζωής του ατόμου ή της κοινωνίας. Μάλιστα, όσο πιο πολλές δημιουργούνται, τόσο η φύση του ανθρώπου θα γεννά νέες. Και φυσικά οι ανάγκες δεν είναι μόνο προσωπικές, αλλά κάποιες χαρακτηρίζονται και ως συλλογικές ή κοινωνικές.

Αντικείμενο της οικονομικής μελέτης δεν είναι όλες οι ανάγκες. Για παράδειγμα, η ανάγκη του οξυγόνου στους πνεύμονες ικανοποιείται μέσω της αναπνοής στον ελεύθερο (ακόμη) αέρα. Η ανάγκη δίψας σε έναν περίπατο στο δάσος ικανοποιείται από την εύρεση φυσικής πηγής στη φύση. Τα παραπάνω παραδείγματα δεν αποτελούν αντικείμενο της οικονομικής μελέτης, σε αντίθεση με τις οικονομικές ανάγκες.


Αγαθό

Όπως είδαμε, αγαθό είναι το μέσο προς ικανοποίηση της ανάγκης. Τα οικονομικά αγαθά διακρίνονται πρωτίστως σε υλικά και άυλα (υπηρεσίες), και ποικίλουν κατά φύση, χρόνο, τόπο. Για παράδειγμα, το ρούχο αποτελεί ένα υλικό αγαθό, η προστασία μίας περιουσίας αποτελεί μία υπηρεσία. 




Επομένως, τα υλικά αγαθά φέρουν μία χρησιμότητα που ικανοποιεί μία ανάγκη. Ωστόσο, η χρησιμότητα αυτών δεν είναι μία αυτοτελής ιδιότητα, αλλά παύει να υπάρχει εφόσον δεν υπάρχει αντίστοιχη ανάγκη (ζήτηση). Τα ζώα στο παρελθόν χρησίμευαν και ως μεταφορικά μέσα. Από τη στιγμή που μία προηγμένη κοινωνία παρήγαγε το λεωφορείο ή το αυτοκίνητο, έπαψε να τα βλέπει ως μεταφορικά μέσα, και άρα έπαψε η ανάγκη του ζώου ως μεταφορικό μέσο. 

Ποια είναι όμως η πηγή δημιουργίας των υλικών αγαθών και υπηρεσιών? Η εργασία.


Εργασία

Η εργασία είναι η προϋπόθεση για τη δημιουργία/χρήση των αγαθών, και άρα η πραγματοποίηση της ικανοποίησης αναγκών. Καταβάλλεται με τρόπο σωματικό και πνευματικό. Όπως είναι φυσικό να αντιληφθεί κάποιος, το αποτέλεσμά της εξαρτάται από τις φυσικές ικανότητες, τις δεξιότητες, την επαγγελματική γνώση και μόρφωση του εργαζόμενου. Το αποτέλεσμα της εργασίας είναι η παραγωγή.


Παραγωγή

Είναι το κοινό αποτέλεσμα των ενεργειών του ανθρώπου, των πρώτων υλών και των δυνάμεων της φύσης. Άρα οι λεγόμενες προϋποθέσεις ή συντελεστές παραγωγής (κατά την κλασσική οικονομική θεωρία)  είναι η ανθρώπινη εργασία, το υλικό κεφάλαιο και η φύση. Το υλικό εισόδημα ή προϊόν αποτελεί το σύνολο των αγαθών που διατίθενται προς κατανάλωση στην κοινωνία σε έναν ορισμένο χρόνο.




Άρα λοιπόν, συνοψίζοντας τη σχέση των 4 βασικών εννοιών:

Η εργασία παράγει αγαθά που ικανοποιούν ανάγκες


Πολιτική Οικονομία

Ως οικονομική δράση ορίζονται οι ενέργειες του ανθρώπου στην εξεύρεση/χρήση αγαθών για να ικανοποιήσει τις οικονομικές του ανάγκες (υλικές/υπηρεσίες). Η Πολιτική Οικονομία είναι η επιστήμη που μελετά το σύνολο, την αλληλεξάρτηση, και το συνδιασμό των οικονομικών δράσεων σε μία κοινωνία.


Ανταλλαγή

Η παραγωγή ενός αγαθού αποτέλεσε στις πρώτες μικρές κοινωνίες το "πρώτο μισό μέρος του έργου". Το δεύτερο μισό ήταν η διάθεση του αγαθού σε αυτόν που το είχε ανάγκη. Η χρήση ενός παραδείγματος θα βοηθήσει να αντιληφθούμε ορισμένα από τα πρακτικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν.

Έστω ότι ένα άτομο παρήγαγε ελιές. Έπρεπε να βρει κάποιον που να ήθελε αυτό το αγαθό. Έστω ότι τον έβρισκε, θα δεχόταν ο ελαιοπαραγωγός να το δώσει χωρίς να "ανταμοιφθεί" με κάποιο τρόπο από τον άλλον? Ταυτόχρονα ο ελαιοπαραγωγός είχε την ανάγκη κατανάλωσης φρούτου, το οποίο ωστόσο δεν μπορούσε να το παράξει ο ίδιος. Άρα, το καλύτερο για αυτόν, θα ήταν να βρει κάποιον φρουτοπαραγωγό, που ταυτόχρονα να έχει την ανάγκη να διατραφεί με ελιές και έτσι να γίνει μία αμοιβαία ανταλλαγή αγαθών. Έστω ότι τον έβρισκε. Πόσες ελιές θα έδινε και πόσα φρούτα θα έπαιρνε, ώστε να χαρακτηριστεί αυτή η ανταλλαγή ως δίκαια? Προφανώς, και οι 2 παραγωγοί θα προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν περισσότερη ποσότητα αγαθού που είχαν ανάγκη, με τη λιγότερη παροχή του δικού τους αγαθού στον άλλον.




Ορισμένα λοιπόν πρακτικά προβλήματα κατά τη διάθεση του αγαθού, οδήγησαν πρώτα στην ανταλλαγή αγαθών (ή αντιπραγματισμό). Έπειτα, για λόγους δικαιοσύνης, έγινε η προσπάθεια του καθορισμού της ποσότητος αγαθών που θα ανταλλαγεί για κάθε ανταλλαγή, η λεγόμενη ανταλλακτική σχέση. Στο παραπάνω παράδειγμα θα μπορούσε να οριστεί πως για κάθε 10 ελιές θα αντιστοιχεί 1 μήλο. Η ανταλλακτική σχέση ελιών προς μήλα είναι 10 προς 1.

Επιπλέον, η ίση ποσότητα ελιών με πόση ποσότητα ανόμοιου προϊόντος (κρασί ή μέλι) ή οποιοδήποτε  άλλου αγαθού θα μπορούσε να αντιστοιχεί? Άρα ο ελαιοπαραγωγός θα έπρεπε να βρει (ή να συμφωνήσει με όλους του άλλους παραγωγούς αγαθών) την ανταλλακτική αξία της ελιάς, δηλαδή την ποσότητα όλων των άλλων αγαθών τα οποία αποκτώνται με την ανταλλαγή της. Έτσι λοιπόν, το αγαθό ελιά απέκτησε μία σχετική αξία , αφού η αξία της ήταν σε σχέση/σύγκριση με όλα τα άλλα αγαθά.

Στην πράξη, η δυσκολία εύρεσης του ατόμου με τις αντίστοιχες ανάγκες (ως προς το αγαθό, το χρόνο) καθώς και η αδυναμία κατανόησης όλων των ανταλλακτικών αξιών μεταξύ τους, έκαναν εμφανές πως η ανταλλαγή θα ήταν ευκολότερη και πιο δίκαια, εάν συγκρίναμε την ανταλλακτική αξία του κάθε αγαθού ως προς ένα και μόνο αγαθό. Και έτσι γεννήθηκε το χρήμα.

Με τη χρήση του χρήματος, "σπάει" η ανταλλαγή σε 2 πράξεις: Αγορά (Χρήμα έναντι αγαθού) και Πώληση (αγαθό έναντι χρήματος). Πριν το χρήμα, απλώς σταθμίζαμε τα πλεονεκτήματα της κατοχής των 2 αγαθών (διδώμενο και λαμβανόμενο). Και συνεπώς, το ποσό των χρηματικών μονάδων που θα ανταλλαχθεί για τη μονάδα του αγαθού ονομάστηκε τιμή.


Χρήμα

Πως γεννήθηκε η έννοια του χρήματος λοιπόν; Ακριβώς για να εκφράσει την ανταλλακτική αξία (ως μονάδα σύγκρισης και αποτίμησης) του κάθε αγαθού και εν συνεχεία να αποτελέσει το μέσον προς διεξαγωγή της ανταλλαγής (ανταλλακτικό μέσο). Και φυσικά το αγαθό αυτό να είναι κοινά αποδεκτό (παντού και πάντα).

Επόμενο βήμα ήταν η επιλογή του αγαθού αυτού που θα χρησίμευε ως χρήμα. Στην ιστορία παρατηρούμε πως ανάλογα με τις οικονομικές συνθήκες, τις περιόδους και τους τόπους χρησιμοποιήθηκαν ως χρήμα τα κοχύλια, τα φτερά, τα ζώα, το αλάτι, τα δόρατα, τα τσεκούρια, τα ελεφαντοστά, τα δέρματα, ακόμη και οι δούλοι. Ωστόσο εδώ συναντάμε και πάλι κάποιες πρακτικές δυσκολίες. Κάποια από αυτά ήταν δύσκολα στη μεταφορά, στη φύλαξη, άλλα δεν μπορούσαν να διαιρεθούν ώστε να υπάρξουν υπο-διαιρέσεις του χρήματος, και κάποια ήτανε φθαρτά με το πέρασμα του χρόνου και έτσι θα έχαναν την χρήση τους ως χρήμα. Βλέπουμε λοιπόν πως χρησιμοποιούνταν κάποια αγαθά τα οποία χρησίμευαν επιπλέον και ως χρήμα. Με την ανακάλυψη των μετάλλων και την ανάπτυξη της μεταλλοτεχνίας, ο χρυσός, ο χαλκός, ή και πολύτιμοι λίθοι σαν το ήλεκτρον (κεχριμπάρι) ανέλαβαν να παίξουν το ρόλο του χρήματος, εφόσον η χρήση τους έδινε λύσεις στα παραπάνω πρακτικά προβλήματα. Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν μακρόστενες βέργες μετάλλων ορισμένου μήκους (π.χ. οβολός), ενώ μετέπειτα έγινε χρήση του ζυγού (ζυγαριά).

Όπως είναι εύκολο να αντιληφθεί κάποιος, η χρήση του χρήματος ήταν εντονότερη στις περιοχές όπου άνθιζε το εμπόριο. Ωστόσο και πάλι υπήρχαν κάποιες πρακτικές δυσκολίες με τη χρήση μετάλλου. Θα έπρεπε να ζυγίζεται στην κάθε συναλλαγή, ενώ δεν ήταν εύκολο να αποδειχθεί η καθαρότητά του ως μέταλλο. Η οριστική απάντηση ήρθε από τις ίδιες τις εμπορικές περιοχές (όπως πιθανολογείται από τους ιστορικούς) με την έκδοση για πρώτη φορά του νομίσματος. Δηλαδή, του χρήματος όπου θα αναγνωρίζεται ως νόμιμο σε μία κοινωνία, θα εκδίδεται από την αρχή της, και μάλιστα πάνω σε αυτό θα είναι τυπωμένο το όνομα της αρχής (ως ένδειξη αυθεντικότητας). Σε γενικές γραμμές λοιπόν, το νόμισμα είναι  το νόμιμο χρήμα σε μία κοινωνία. 

Η Λυδία του 7ου π.χ. αιώνα (σπουδαίο κέντρο εμπορίου ως σύνδεση Ανατολής και Δύσης) φέρεται από πολλούς να είναι η πατρίδα της θεσμοθέτησης του νομίσματος, φτιαγμένο από ήλεκτρο (φυσικό κράμα χρυσού και αργύρου). Όταν δημιουργήθηκε το νόμισμα, είχε μόνο μία μορφή, παρόμοια με αυτήν του σημερινού κέρματος. Σχεδόν παράλληλα έχουμε στον Ελλαδικό χώρο την εμφάνιση νομίσματος στην Αίγινα, από το βασιλιά του Άργους Φείδωνα.


Νόμισμα Λυδίας (2 όψεις)

Νόμισμα Αίγινας (2 όψεις)


Με την ανάπτυξη των εμπορικών σχέσεων, η ιδέα του νομίσματος εξαπλώθηκε σε όλες τις περιοχές, οι οποίες με τη σειρά τους έκοβαν αντίστοιχα το δικό τους τοπικό νόμισμα.

    

Ιστορική αναδρομή


Η έννοια της οικονομίας δεν ήταν παρούσα στον πρωτόγονο άνθρωπο, ο οποίος ήταν οργανωμένος σε ορδές, δηλαδή σε ανθρώπους που τους συνέδεαν στενοί δεσμοί αίματος. Οι ορδές τότε περιφερόντουσαν από τόπο σε τόπο ώστε να βρουν τροφή  (καρπούς, ρίζες, ζώα). Οι ανάγκες φυσικά περιοριζόντουσαν στις απολύτως βασικές, εκείνες της τροφής, της ανάπαυσης, του ύπνου. Η βαθμιαία αύξηση του πληθυσμού των ορδών οδήγησε στα πρώτα γένη, και μετέπειτα στις φυλές. Η νέα αυτή οργάνωση είχε και ως σκοπό της την από κοινού άμυνα στην επίθεση άλλων φυλών. Η σταδιακή εξημέρωση των ζώων οδήγησε και στις πρώτες κτηνοτροφικές ομάδες, οι οποίες είχαν πάρει τη μορφή πλέον των νομαδικών ποιμενικών φυλών.

Η πρώιμη καλλιέργεια του εδάφους (με τη χρήση σπόρων) και η μετέπειτα συστηματοποίηση της, αποτέλεσαν σταθμό στην εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας, αφού η αγροτική παραγωγή έθεσε τη βασική προϋπόθεση σταθερής διαμονής σε έναν τόπο. Έτσι, η εξέλιξη νέων ηθών και αναγκών οδήγησε στη διανομή γης στα μέλη των φυλών για λόγους καλλιέργειας και διαμονής. Αυτό έφερε και τον καταμερισμό έργων στην κοινωνία, ως μία πρώτη μορφή εξειδίκευσης και αύξησης της αποδοτικότητας της εργασίας. Έτσι, δημιουργούνται τώρα οι πρώτοι οικισμοί, που μετεξελείχθησαν σε πόλεις, όπου φυσικά κυριαρχεί η ανταλλαγή των προϊόντων στην "αγορά".

Η αυτάρκεια ή μη της πόλης ωθεί το εμπόριο, την ανταλλαγή προϊόντων μεταξύ διαφορετικών οικισμών/πόλεων, και συνεισφέρει στη διεύρυνση της αγοράς και των συναλλαγών. Πλέον το εμπόριο συμβάλλει στην περαιτέρω αύξηση του πλουτισμού, των σχέσεων και εξαρτήσεων με τις υπόλοιπες πόλεις. Μάλιστα, δεν είναι υπερβολή να πούμε πως το περίσσευμα προϊόντος μίας πόλης (υπερπροϊόν) έγινε η αφορμή για κερδοσκοπία μέσω του εμπορίου.

Συνεπώς, οι πρώτες μορφές οικονομικής ζωής έχουν πλέον δημιουργηθεί, χωρίς όμως οι ιστορικοί να είναι βέβαιοι για το ποια χρονική εποχή μπορεί να οριστεί ως και η απαρχή της.



Προτεινόμενη Βιβλιογραφία


Γκολέμης, Μ. (1956). Το χρήμα. Αρχείον Οικονομικών & Κοινωνικών Επιστημών, Έτος 36ον
Καλιτσουνάκης, Δ. (1929). Ιστορία της Πολιτικής Οικονομίας. Αθήναι: Ελευθερουδάκης
Καλιτσουνάκης, Δ. (1945). Εφηρμοσμένη Οικονομία: Μαθήματα νομισματικής & πιστωτικής πολιτικής. Αθήναι: Παπαζήσης
Κόκκαλης, Α. (1963). Περίληψης παραδόσεων Πολιτικής Οικονομίας. Αθήναι: Παπαζήσης
Χριστοδουλόπουλος, Π. (1951). Θεωρητική Πολιτική Οικονομία (3η έκδοση). Αθήναι: Παπαζήσης

No comments:

Post a Comment