Απάντηση σε αυτό ερώτημα μπορεί να δωθεί, μόνο όταν κατανοήσουμε τις έννοιες "κράτος" και "οικονομία". Για την "Οικονομία" αναφερθήκαμε στην εισαγωγή της Πολιτικής Οικονομίας [1]. Επομένως, στην παρούσα δημοσίευση θα δούμε τη Δημόσια Οικονομική (το δεύτερο κλάδο των Οικονομικών Επιστημών), η οποία ασχολείται με το παραπάνω ερώτημα και την αναγκαιότητα ύπαρξης κρατικής οικονομίας.
Για την καλύτερη κατανόηση του θέματος, αρχικά προτείνεται η ανάγνωση του κειμένου της εισαγωγής στην Πολιτική Οικονομία.
Αποστολή του κράτους
Ο άνθρωπος (ως άτομο) έχει κάποιες ανάγκες, τις οποίες και θέλει να ικανοποιήσει. Από τη στιγμή που το άτομο είναι μέλος σε μία κοινωνία, συμβιώνει και γίνεται εύκολα κατανοητό πως ορισμένες ανάγκες δεν είναι δυνατόν να τις ικανοποιήσει μόνο του, είτε δεν είναι σε θέση να τις ικανοποιήσει εις βάρος των άλλων. Έτσι, έρχεται η μελέτη του συνόλου της κοινωνίας, δηλαδή η μελέτη της ολότητος, η οποία ακριβώς εξετάζει την αλληλεπίδραση των ατόμων και έχει ως σκοπό την κοινωνική ευημερία ή πρόοδο. Το ρόλο αυτό παίζει το κράτος, το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά η ανάγκη δημιουργίας υπηρεσιών και βασικών κανόνων σε μία ολότητα, που θα ωφελήσουν το κοινωνικό σύνολο. Η παιδεία, η υγεία, η δικαιοσύνη, η πρόνοια, η ασφάλεια ζωής αποτελούν απλώς κάποια παραδείγματα αναγκών με τις οποίες ασχολείται το κράτος, είναι δηλαδή οι κρατικοί σκοποί. Οι κρατικοί σκοποί καθ'εαυτώ αποτελούν απόφαση πολιτική και όχι οικονομική.
Επομένως, το κράτος δρα ως νομοθέτης προς το κοινό συμφέρον, και ως διοίκηση ωφείλει να παρατηρεί εάν οι κρατικοί σκοποί πραγματοποιούνται. Συνεπώς, τα καθήκοντα του κράτους δεν θα πρέπει να ασκούνται από τον ιδιώτη, αλλά από την ολότητα. Ο τρόπος εξεύρεσης, διαχείρισης και χρήσης των οικονομικών μέσων που χρησιμοποιούνται για την επίτευξη των κρατικών σκοπών ονομάζεται κρατική ή δημόσια οικονομία. Το καθήκον αυτό του κράτους εκτελείται μέσω των οικονομικών πολιτικών, που ονομάζονται δημοσιονομική δράση, οι οποίες εξαρτώνται από τον πολιτισμό, τις αντιλήψεις, την οικονομική διάρθρωση, την έκταση της κρατικής δραστηριότητας.
Κρατική Οικονομία
Το κόστος κάλυψης των κρατικών σκοπών ορίζει τις κρατικές δαπάνες, οι οποίες καλύπτονται από οικονομικά μέσα. Εξ'ορισμού, οι κρατικές δαπάνες οφείλουν να αποβλέπουν στην ωφέλεια της ολότητος. Η δημιουργία σχολικών κτιρίων, η προμήθεια ιατρικών μηχανημάτων, η υπηρεσία των επαγγελματιών κ.ά., προκαλούν δαπάνες (προσωπικού και υλικού) οι οποίες οφείλουν να καλύπτονται από κρατικούς πόρους. Ως άμεση συνέπεια λοιπόν, το κράτος λειτουργεί σαν οικονομική μονάδα, και άρα θα σκέφτεται σαν αυτήν, πως με την ελάχιστη δυνατή θυσία να πετύχει το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.
Το κράτος λοιπόν, για να μπορέσει να καλύψει τις κρατικές δαπάνες, θα πρέπει να αποκτήσει κρατικούς πόρους ή δημόσια έσοδα. Τα έσοδα αυτά μπορεί να τα βρει μόνο από μία πηγή, την ιδιωτική οικονομία. Και άρα, τίθεται η ανάγκη του κρατικού προϋπολογισμού, που υπολογίζει τα έσοδα/έξοδα όλων των οικονομικών δράσεων που κάνει το κράτος ως οικονομική μονάδα. Ο προϋπολογισμός θα πρέπει να ορίσει μία ορθή σχέση μεταξύ των κρατικών παροχών και του βάρους που πέφτει στην ιδιωτική οικονομία, εφόσον αυτή το χρηματοδοτεί. Στην κατάρτισή του, οφείλει να υπάρξει μία ισορροπία μεταξύ ενός ορθού συστήματος δημοσίων αναγκών και ενός αντίστοιχου συστήματος πορισμού εσόδων. Η αρμονική αυτή ρύθμιση είναι προϋπόθεση μίας ευημερούσας κοινωνικής συμβίωσης, αφού τα αγαθά οφείλουν να κατανεμηθούν με τη μέγιστη δυνατή ωφέλεια.
Η κρατική οικονομία λοιπόν, πρέπει να βασίζεται στη μέγιστη κοινωνική ωφέλεια, και το ίδιο ισχύει για τη δημοσιονομική δράση. Επομένως, το κράτος οφείλει να κάνει έξοδα μέχρι το βαθμό που δεν ζημιώνει την κοινωνία, λόγω της εύρεσης πόρων από αυτήν. Τα κριτήρια της δημοσιονομικής δράσης που μπορούν να οριστούν για αυτό το λόγο, είναι οι δαπάνες για την κοινωνική πρόοδο, η βελτίωση των παραγωγικών δυνάμεων (ποσοτική/ποιοτική αύξηση παραγωγής) και η βελτίωση της διανομής εισοδήματος (σμίκρυνση ανισοτήτων μέσω της μετατόπισης εισοδήματος).
Κρατική & Ιδιωτική Οικονομία
Η κρατική οικονομία παρουσιάζει κάποιες διαφορές, ομοιότητες και αλληλεξαρτήσεις με την ιδιωτική. Ορισμένες από τις βασικές είναι:
Οι ομοιότητες έγκεινται στο ότι και οι δύο αποτελούν θεσμοί προς ικανοποίηση αναγκών, και άρα αποτελούν και δρουν ως οικονομικές μονάδες. Όπως είδαμε και άνω, βασίζονται επί της οικονομικής αρχής του μέγιστου αποτελέσματος με τη μικρότερη δυνατή προσπάθεια, και προϋποθέτουν μία οικονομική διαχείρηση (προϋπολογισμός εσόδων/εξόδων).
Οι διαφορές παρατηρούνται ως προς το σκοπό, την οικονομική αρχή και την οικονομική σύνθεση και οργάνωση. Ως προς το σκοπό, οι κρατικές ορίζονται ως ανάγκες της ολότητος (γενικές, απρόσωπες, κοινωνικού χαρακτήρα) σε αντίθεση με τις ιδιωτικές (προσωπικού ή υλιστικού χαρακτήρα), χωρίς ωστόσο να λείπουν και οι μικτές. Ως συνέπεια αυτού, η μεν πρώτη αποτελεί μία αναγκαστική οικονομία (εφόσον εξαναγκάζει τους ιδιώτες να τη χρηματοδοτήσουν) ενώ η δεύτερη μία ελεύθερη συναλλακτική. Ως προς την οικονομική αρχή, η κοινωνική ωφέλεια (αλληλεγγύη, κοινό συμφέρον) αντιπαραβάλλεται με την ιδιωτική αρχή του κέρδους. Ως απόρροια αυτής της διαφοροποίησης, το κράτος ενδιαφέρεται για την παραγωγικότητα (ύψος παραγωγής σε σχέση με τα μέσα παραγωγής) αντί της αποδοτικότητας (ικανότητα απόδοσης προσδοκώμενου αποτελέσματος). Επιπλέον, το κράτος στοχεύει στο ισοζύγιο δαπανών/εσόδων (ισοσκελισμός) και σε τυχόν μικρό πλεόνασμα, παρά στη μεγιστοποίηση ιδιωτικού περισσεύματος ή περιουσίας. Επίσης, βασική διαφορά αποτελεί το γεγονός πως στην κρατική οικονομία τα έσοδα καθορίζονται από τα έξοδα (κρατικοί στόχοι → κρατικές δαπάνες → κρατικοί πόροι), ενώ από την άλλη στην ιδιωτική οικονομία τα έξοδα προσαρμόζονται στα έσοδα. Ως προς την οικονομική σύνθεση και οργάνωση, το σύστημα ιδιοκτησίας, μέσων παραγωγής και αγαθών ανήκει στην ολότητα, έναντι της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Στο κράτος έχουμε μία και ενιαία και οργανωμένη οικονομία, σε αντίθεση με την ιδιωτική κατανεμημένη βούληση και μη οργανωμένη οικονομία.
Οι αλληλεξαρτήσεις είναι αναπόφευκτες, αφού και τα δύο είδη οικονομιών αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, έχουν ως κοινή τροφοδοτική πηγή το εθνικό εισόδημα ενώ η επέκταση της κρατικής οικονομίας συνεπάγεται περιορισμό της ιδιωτικής.
Δημόσια Οικονομική Επιστήμη
Η επιστήμη η οποία μελετά τη δημόσια ή κρατική οικονομία. Ερευνά τα οικονομικά μέτρα, φαινόμενα, θεσμούς της κρατικής οικονομίας και τις σχέσεις αυτής προς την κοινωνική οικονομία (το υπερσύνολο κρατικής & ιδιωτικής οικονομίας). Παρατηρεί, κρίνει και εκθέτει τα δημοσιονομικά φαινόμενα που σχετίζονται με την εύρεση, διαχείριση και χρήση των οικονομικών μέσων προς την πραγματοποίηση των κρατικών σκοπών. Εκτείνεται πέραν του προϋπολογισμού, παρατηρώντας το σύνολο των οικονομικών ζητημάτων όπως τη βιομηχανία, τη γεωργία, το εμπόριο κ.ά.
Δύο βασικοί στόχοι της Δημόσιας Οικονομικής είναι όχι μόνο η παρατήρηση, αλλά και η επιστημονική λύση των δημοσιονομικών φαινομένων. Για αυτό, και είναι πολύ σημαντική η ορθή χρήση των κρατικών εσόδων. Όταν η χρήση των κρατικών εσόδων είναι παραγωγική ή αποδοτική έχουμε αύξηση του εθνικού εισοδήματος, διαφορετικά επιβαρύνεται το άτομο. Και φυσικά, η Δημόσια Οικονομική λαμβάνει ως κριτήριο τη μέγιστη κοινωνική ωφέλεια. Άλλο χαρακτηριστικό της είναι αυτό του εθνικού της χαρακτήρα, αφού οι πολιτικές που θα εφαρμοστούν πρέπει να λάβουν υπόψη την πλουτολογία του έθνους, την ιδιοσυγκρασία, τους κοινωνικούς όρους και τη λαϊκή ιστορία/παραδόσεις.
Ενδιαφέρον έχει το γεγονός να αναφερθεί πως στις Οικονομικές Επιστήμες δεν υπάρχουν θέσφατα ή νόμοι, παρά σε λίγες περιπτώσεις. Το ίδιο ισχύει και στη Δημόσια Οικονομική, αφού η έννοια των δημοσιονομικών νόμων αφορά στο ότι δεν πρόκειται για νόμους αναλλοίωτους, αλλά για τάσεις οι οποίες εκδηλώνονται κάτω υπό ορισμένες προϋποθέσεις.
Μορφές δημοσιονομικής δράσης
Συνοπτικά, τα θέματα με τα οποία ασχολείται η δημοσιονομική δράση είναι τρία: Έξοδα, έσοδα, προϋπολογισμός. Και επομένως, τρεις θα είναι και οι πολιτικές της:
Πολιτική Δαπανών: Το θέμα των κρατικών δαπανών είναι κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα, αλλά και οικονομικό. Εδώ καθορίζονται οι ανάγκες του κράτους αρμονικά σε σχέση με τις δαπάνες, με γνώμονα τη μέγιστη κοινωνική ωφέλεια. Τα έσοδα που προκύπτουν κατανέμονται αναλόγως των σκοπών του κράτους. Θεωρείται αυτονόητο πως οι δαπάνες προοριζόμενες για την κάλυψη βασικών ή αναγκαίων κρατικών σκοπών έχουν προτεραιότητα.
Πολιτική Εσόδων: Οι κρατικοί πόροι ή τα δημόσια έσοδα αποτελούν το τμήμα του εθνικού εισοδήματος που τίθεται στην κρατική οικονομία για να καλύψουν τις κρατικές δαπάνες. Η δημοσιονομική δράση αποφασίζει ποιο είναι κάθε φορά το ενδεικνυόμενο μέσο κάλυψης μίας δαπάνης και τις λεπτομέρειές του. Τα έσοδα προέρχονται από 3 πηγές: Επιχειρηματική δράση του κράτους, φορολογία, πιστωτική πολιτική (δανεισμός).
Κατάρτιση προϋπολογισμού: Αποτελεί την εκτέλεση του δημοσιονομικού προγράμματος, το οποίο φυσικά ενσωματώνει τις πολιτικές εξόδων / εισόδων.
Επιδράσεις δημοσιονομικής δράσης
Όπως είναι εύκολο να αντιληφθούμε, οι οικονομικές πολιτικές του κράτους - τις οποίες ονομάσαμε δημοσιονομική δράση - έχουν κάποιες επιδράσεις ή συνέπειες στην κοινωνία. Ενδεικτικά, αυτές οι επιδράσεις αφορούν στην παραγωγή, στη διανομή του εισοδήματος, στην κατανάλωση, στην αποταμίευση, στο νόμισμα.
Παραγωγή: Η επίδραση στην παραγωγή λαμβάνει χώρα μέσω των κρατικών δαπανών και εσόδων, αφού τα έσοδα που λαμβάνονται από την ιδιωτική οικονομία επανέρχονται σε αυτήν μέσω των δαπανών. Η διαφορά είναι πως μέσω αυτού του κύκλου μεταβάλλεται η κατανομή του εισοδήματος. Η παραγωγικότητα ενός κράτους δεν έγκειται μόνο στη δημιουργία κρατικών επιχειρήσεων που δημιουργούν αγαθά/υπηρεσίες, αλλά και από τον τρόπο που δαπανά τα έσοδά του. Οι δαπάνες χαρακτηρίζονται ως παραγωγικές, όταν χρησιμοποιούνται για πλουτοπαραγωγικούς σκοπούς, υποδομές, παιδεία, υγεία κ.ο.κ. Εφόσον το κράτος επιτελεί παραγωγικά έργα τα οποία δεν επιβαρύνουν οικονομικώς την κοινωνία, ασκούν ευνοϊκή επίδραση σε αυτήν.
Η φορολογική πολιτική μπορεί να αποτελέσει το κίνητρο της οικονομικής παραγωγικότητας. Μία μείωση του φόρου σε κατάλληλα σημεία, μπορεί να επιφέρει την ανάπτυξη των κλάδων της οικονομίας. Μία αύξηση του φόρου με τη μορφή προστατευτικής πολιτικής, μπορεί να ενισχύσει την εγχώρια παραγωγή, βιομηχανία και άλλους κλάδους. Η προστατευτική αυτή πολιτική θεωρείται απαραίτητη για να μπορέσει να ανδρωθεί η εσωτερική παραγωγή, ώστε να είναι σε θέση να ανταγωνιστεί τους αντίστοιχους κλάδους του εξωτερικού. Από την άλλη, η φορολογία δεν πρέπει να αποτελέσει αντικίνητρο και επιβλαβής στην κοινωνία. Ωστόσο, μπορεί να δράσει ως μετατόπιση εισοδήματος μεταξύ των διαφόρων οικονομικών/παραγωγικών κλάδων.
Διανομή εισοδήματος: Και εδώ, η δημοσιονομική δράση επιδρά μέσω των κρατικών δαπανών και εσόδων. Ο στόχος είναι η διανομή του εισοδήματος επ΄ωφελεία των οικονομικά ασθενέστερων τάξεων, διότι μόνο τότε παρατηρείται άνοδος της κοινωνικής ευημερίας. Μέσω των κρατικών δαπανών, μπορεί να επέλθει μείωση ή αύξηση της κοινωνικής ανισότητας. Και έτσι, το κράτος οφείλει να είναι προσεκτικό όσον αφορά τη φορολογική του πολιτική. Προοδευτική φορολογία μέχρις σημείου όπου δεν εμποδίζεται η αποταμίευση, εκπτώσεις φόρου σε ειδικές περιπτώσεις, μετατόπιση φόρου από τα είδη πρώτης ανάγκης στα είδη πολυτελείας, καθιέρωση ελάχιστου εισοδήματος κ.ο.κ. είναι κάποιες από τις πολιτικές που εμποδίζουν την κοινωνική ανισότητα.
Κατανάλωση: Η δημοσιονομική δράση μπορεί να παίξει ρόλο στην αλλαγή του τύπου κατανάλωσης, της αναλογίας κατανάλωσης μεταξύ κοινωνικών τάξεων, και στην αλλοίωση της καταναλωτικής ικανότητας. Για παράδειγμα, η φορολόγηση ή απαγόρευση ειδών πολυτελείας ή προϊόντων επιβλαβών προς την κοινωνία σαφώς και αποφέρουν κάποια αλλαγή στο τι αγαθά καταναλώνει η κοινωνία. Η φορολόγηση των οικονομικά ισχυροτέρων με την υποβοήθηση εύρεσης εργασίας στους ασθενέστερους, δημιουργεί προϋποθέσεις αύξησης της κατανάλωσης στις κατώτερες τάξεις. Είναι βέβαιο, πως οι βασικές ανάγκες, και άρα η κατανάλωση των βασικών αγαθών που ικανοποιούν αυτές, θα πρέπει να μην εμποδίζονται σε κάθε περίπτωση.
Αποταμίευση: Με μία υπερβολική φορολόγηση, εμποδίζεται η αποταμίευση των ατόμων είτε των επιχειρήσεων, και έτσι δεν μπορούν να συγκεντρώσουν εκείνο το κεφάλαιο το οποίο είτε θα υπάρχει ως αποθεματικό είτε θα επανεπενδυθεί στην παραγωγή.
Νόμισμα: Ως προϋπόθεση των συναλλακτικών σχέσεων και της κοινωνικής ισορροπίας είναι η ύπαρξη νομισματικής σταθερότητος. Εφόσον η δημοσιονομική δράση δεν βασίζεται στο σταθερό ισοζύγιο προϋπολογισμού και προκύπτουν σοβαρά ελλείμματα, τα οποία δεν δύνανται να καλυφθούν με το συνήθη τρόπο, υπάρχει ο κίνδυνος νομισματικού πληθωρισμού (αύξηση των μέσων πληρωμής). Όταν τα μέσα πληρωμής αυξάνουν ανεξάρτητα με την ανάπτυξη της κοινωνικής παραγωγής (εθνικό εισόδημα ή προϊόν), τότε σημειώνεται αύξηση των τιμών, και άρα αφαίρεση του ιδιωτικού εισοδήματος. Επιπλέον, την αύξηση των μέσων πληρωμής μπορεί να προκαλέσει η αύξηση των τιμών προερχόμενη της υποτίμησης του εγχώριου νομίσματος λόγω του παθητικού ισοζυγίου πληρωμών. Επίσης, η κάλυψη έκτακτων κρατικών εξόδων που δεν προέρχεται από το εθνικό εισόδημα, αλλά από τις μη αναλωθείσες παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας μπορεί να προκαλέσει πληθωρισμό, και αυτό διότι η αγοραστική δύναμη δεν είναι αποτέλεσμα της παραγωγής. Περισσότερα περί των προϋποθέσεων πληθωρισμού σε επόμενη ανάρτηση, ωστόσο το πολύ βασικό που πρέπει να σημειωθεί είναι ότι εάν ένα κράτος το οποίο παρουσιάζει υποαπασχόληση παραγωγικών συντελεστών (ανεργία, μη χρήση παραγωγικού εξοπλισμού) αποφασίσει να αυξήσει τις δαπάνες του με στόχο την αύξηση της απασχόλησης και του όγκου παραγωγής (εθνικό εισόδημα), τότε η άνοδος των τιμών είναι ελάχιστη είτε εξουδετερώνεται.
Παραπομπές
[1] http://tekmirioseis.blogspot.cz/2016/01/PolitikiOikonomiaEisagogiA.html
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
Αγγελόπουλος, Α.Θ. (1942). Δημόσια Οικονομική. Αθήναι: Παπαζήσης
Αγγελόπουλος, Α.Θ. (1938). Μαθήματα Δημόσιας Οικονομικής. Ακαδ. Έτος 1938-39
Κούλης, Ι.Ν. (1954). Δημόσια Οικονομική. (Πανεπιστημιακές Παραδόσεις). Αθήναι: Το νομικόν
Αγγελόπουλος, Α.Θ. (1938). Μαθήματα Δημόσιας Οικονομικής. Ακαδ. Έτος 1938-39
Κούλης, Ι.Ν. (1954). Δημόσια Οικονομική. (Πανεπιστημιακές Παραδόσεις). Αθήναι: Το νομικόν
No comments:
Post a Comment